21. Yüzyılda Öğrenciler ve Öğretmenlerden Beklenen Nitelikler
Bloglar2 Ekim 2026 ÖS 1:37Dr. Derya Şahhüseyinoğlu

21. Yüzyılda Öğrenciler ve Öğretmenlerden Beklenen Nitelikler

Yaşadığımız çevredeki değişimlerle birlikte yaşam biçimimiz de sürekli değişiyor. Neredeyse her gün önümüze çıkan yeni teknolojik gelişmelere uyum sağlamamız, karşımıza çıkan problemlere akılcı çözümler bulmamız ve mümkün olduğu kadar da hızlı kararlar alıp uygulamamız gerekiyor. Çoğumuz bu hızlı akışa ayak uydurabilmek için neler yapabileceğimizi sorguluyor, araştırıyor ve gelişmeleri takip ediyoruz. Acaba hem kendimizin hem de çocukların yetkinliklerini artırmak ve sahip oldukları becerileri geliştirmek için neler yapabiliriz?

Yaşadığımız çevredeki değişimlerle birlikte yaşam biçimimiz de sürekli değişiyor. Neredeyse her gün önümüze çıkan yeni teknolojik gelişmelere uyum sağlamamız, karşımıza çıkan problemlere akılcı çözümler bulmamız ve mümkün olduğu kadar da hızlı kararlar alıp uygulamamız gerekiyor. Çoğumuz bu hızlı akışa ayak uydurabilmek için neler yapabileceğimizi sorguluyor, araştırıyor ve gelişmeleri takip ediyoruz. Acaba hem kendimizin hem de çocukların yetkinliklerini artırmak ve sahip oldukları becerileri geliştirmek için neler yapabiliriz?

Öncelikle ihtiyaçlarımızın neler olduğunu belirleyebiliriz. İhtiyaçlarımızı belirledikten sonra iyi bir planlamayla harekete geçebiliriz. Eğer eğitim programlarımızı içinde bulunduğumuz toplumun demografik yapısına uygun şekilde planlayabilirsek ve bu plana uygun eğitim materyalleri geliştirip sınıf içinde ve dışında kullandığımız yöntemleri doğru şekilde organize edebilirsek yaşantımızdaki değişimlere daha güçlü uyum sağlayabiliriz.

Bundan 50 ya da 100 yıl sonra dünyada ve ülkemizde neler olabilir? Hayal edin. Şu anda hayalini bile kuramadığımız bir yaşantının içinde yer alacağımız kesin. Yeni ihtiyaçlar, yeni alışkanlıklar, yeni meslek grupları yani yeni yaşam biçimleri… Böyle düşündüğümüzde bugünden atacağımız önemli adımlar ve doğru planlamalar, gelecek nesillerin yaşamını kolaylaştıracaktır. Şimdi sınıf ortamına dönelim ve neler yaptığımıza bir göz atalım. Sınıfımızdaki çocuklar beyaz tahta karşısında oturmuş, aktardığımız bilgiyi sünger gibi almaya hazır bekleyen durumdaysa o zaman kullandığımız yöntemi durup düşünmemiz gerekir. Böyle bir ortam, gelecekteki hayalini kurduğumuz yaşantıyla bağlantıyı kurabilecek yeterlilikte olabilir mi? Çocukların dünyadaki gelişmeleri takip edecekleri ve sorunların farkında olabilecekleri eğitim ortamı nasıl olmalıdır?

Günümüzde teknolojiyle büyüyen çocuklar bizden daha fazla ve farklı iletişim kanallarıyla ilişki içindedir. Ancak teknolojinin yanı sıra çocukların çevrelerindeki problemleri fark etme, bunlar için çözüm üretme ve yaratıcı düşünme becerilerini desteklememiz gerekir. Ancak bu şekilde karmaşıklaşan dünya düzeni içinde onları daha yetkin hâle getirebiliriz. Şimdiye kadar alışık oldukları konuların yanı sıra yakın geleceğin başrollerinde olacak iklim, çevre, tarım, uzay gibi alanlarda da farkındalıklarını artırabiliriz.

Değişimin her zaman devam edeceğini bilerek, çocukların öğrenme ortamında aktif olarak yer almalarını sağlayabiliriz. Farklı konular üzerinde grup çalışmaları yapmaları, tartışma yürütmeleri, araştırma yapmaları aynı zamanda bulduklarını paylaşmaları için ortamlar yaratabiliriz. Bilgiye kendilerinin ulaşmaları, ulaştıklarında elde ettikleri bilgilerin işlerine yarayıp yaramadığını anlamaları, doğru ve güvenilir bilgiyi ayırt etmeleri için onlara yardımcı olabiliriz. Farklı konu alanlarına dâhil olduklarında ve farklı disiplinlerle çalıştıklarında yalnızca bilişsel düzeyde değil sorumluluk alma, etik davranma, saygı gösterme gibi tutum ve davranışlarında da değişiklik yaratmalarını sağlayabiliriz.

Araştırmalar, çocukların öğrenme süreçlerinde aktif olarak bağlantı kuramadıklarında, öğrendiklerini hatırlayamadıklarını hatta çoğu kavramı günlük yaşamlarında kullanmadıklarını gösteriyor. Bu durumda öğrenmeleri kalıcı hâle gelemiyor. Bu durumu değiştirebilmenin formülü, çocukları farklı fikirler üzerine düşünmelerine olanak sağlayacak şekilde desteklemektir. Böylece hem kendi kendilerine öğrenmelerine fırsat verebilir hem de eksik oldukları alanları keşfetmelerini sağlayabiliriz.

Peki, aktif öğrenme ortamını nasıl oluşturabiliriz? Aktif öğrenme sayesinde çocukların hangi becerilerinin gelişimine katkı sağlayabiliriz? Aktif öğrenme ortamı yaratmanın birden fazla yolu vardır. Ancak sorgulamaya dayalı bir öğrenmeyle işe başladığımızda pek çok beceriye de hizmet edecek ortamı oluşturabiliriz. 

Sorgulama sırasında çocuklar bir sorunun peşine düşer ve bu sırada bir yöntem keşfeder. Keşfettikleri yöntem sırasında veri toplar, topladıkları verileri çözümler ve sonuç çıkarırlar. Aslında bir yandan da bilimsel araştırma yaparlar. Bilgi toplama yollarını planlayarak sürekli aktif bir uygulamanın içinde yer alırlar. Planlamaları, planlarını hayata geçirmek için izledikleri yollar, kullandıkları malzemeler sorgulama sürecine katkı sağlar.

Ulusal Bilim Eğitimi Standartları, sorgulamayı “Bilim insanlarının doğal dünyayı incelediği ve kanıtlara dayalı açıklamalar önerdiği çeşitli yollar,” olarak tanımlar (NRC, 2000). Sorgulama, mantıkla ilgilidir, verilerden yola çıkılarak akıl yürütmeye dayanır. Kanıt göstermek ise sorgulamanın en önemli bölümüdür. Sorgulama yoluyla çocuklar çevrelerindeki problemlerle buluşur ve üzerine düşüme fırsatı yakalar. Elde ettikleri bilgilerle öğrenmeye odaklanırlar.

Sorgulama, günümüzde fen öğretiminin merkezinde düşünülse de aslında bir yaşam becerisidir. Problem çözme, eleştirel düşünme ve yaratıcı düşünme gibi farklı düşünme becerilerini destekler (Flick & Lederman, 2006). Çocuklar sorular sorar, merak ettikleri sorulara yanıt arar, fikirlerini başkalarıyla paylaşır. Böylece çalıştıkları ortamda heyecan duyarlar. 

Sınıf ortamında uyguladığımız dersleri gözden geçirdiğimizde kendimize şu soruları sorabiliriz: Sınıfta sorgulama işini kim yapıyor? Sorular kimler tarafından, hangi sırada, nasıl soruluyor? Eğer tümünü siz yapıyorsanız, çocuklar sadece sürecin gözlemcisidir. Ancak soru soran ve düşünen çocuklarsa, o zaman sınıfta aktif bir durum söz konusudur. Çalışmaların niteliğini artırmak çocukların merakını harekete geçirebilir, gözlem yapmalarına ve akıl yürütmelerine iletişim becerilerini geliştirmelerine yardımcı olur. 

Sınıftaki sorgulama sürecini çocuklarla birlikte nasıl yapabileceğimize ilişkin bir örneği gözden geçirelim ve düşünelim.

Öğretmen hareket ve enerji üzerine bir çalışma yürütmektedir. Konuyla ilgili çocukların ilgisini çekmek için bir planlama yapar. Sınıfa çocukların ilgisini çekeceğini düşündüğü çeşitli malzemelerle girer. Malzemeler pil, pil yatağı, motor ve çeşitli atık kâğıtlar ve resimlerdir. Çocuklar malzemeleri gördüklerinde sorular sormaya başlar: “Bu malzemelerle neler yapacağız?” Öğretmen “Malzemeleri inceleyin, sizce neler yapabiliriz?” şeklinde yanıt verir. Çocuklar malzemeleri incelediği sırada pilin, motorun nerelerde kullanıldığına ilişkin tahminlerde bulunur. Öğretmen tahminleri dinler ve tahminlerin gerçekte olup olamayacağıyla ilgili çocuklardan yanıt alır. Bu sırada tüm tahminlerin sınıfta paylaşılmasını sağlar. Paylaşım sırasında çocuklar, birbirlerinin fikirlerinden etkilenir, heyecanlanır ve malzemelerle bir şeyler yapabilmek için işe koyulur. Bu sırada öğretmen çocuklara “Bu malzemeleri kullanarak günlük hayatımızda işimizi kolaylaştıracak bir tasarım yapsanız ne yaparsınız? Yaptığınız tasarımı nerede ve ne için kullanmak istersiniz?” diye sorar. Çocuklar düşünür, düşündüklerini çizer, olası durumları karşılaştırır ve çalışmaya başlar. Tasarımları bittiğinde ortaya çevreyi temizleyen robot, toprağı kolayca kazabilen makine, bir şehirden bir şehre gidebilen enerji tasarruflu ev gibi ürünler ortaya çıkar. Her tasarımın sonunda öğretmen çocukların yaptıklarını dinler ve sınıfta bir tartışma ortamı yaratır. Çocuklar tartışmalar sırasında nelerin işe yarayıp yaramayacağına birlikte karar verir.

Bu ve buna benzer örneklerde olduğu gibi okul programları içinde herhangi bir problem üzerine düşünmelerine ve sorgulamalarına fırsat verdiğimizde çocuklar iş birliği içinde çalışır, motivasyonları ve ilgileri de daha çok artar. Tabii ki böyle bir ortamda yalnızca çocuklar değil, onlarla birlikte düşüneceğimiz ve üreteceğimiz için bizlerin de sorgulama becerileri gelişir. Karşılıklı sorular sormak ve tartışmak çocukların daha fazla bilimsel problemlerin içinde yer almasını sağlar.  Böylece sürekli fikir geliştirirler. 

Hızla evrilen günümüz koşullarını düşündüğünüzde “sorgulamaya dayalı aktif öğrenme modeli” çocukların 21. yüzyıl becerilerini kazanmalarında ve oyun kurucular arasında yer almalarında önemli bir katkı sağlayacaktır.

Kaynakça

Bredderman, T. (1982). What research says: Activity science--The evidence shows it matters. Science and Children, 20, 39-41.

Dewey, J. (1902). The child and the curriculum. Chicago: University of Chicago Press.

Flick, L. B., & Lederman, N. G. (2006). Scientific inquiry and nature of science: Implications for teaching, learning, and teacher education. Springer. 

National Research Council. (2000). Inquiry and the national science education standards: A guide for teaching and learning. The National Academies Press.