Merak Nasıl Başlar?
Bloglar24 Haziran 2026 ÖÖ 11:07Dr. Derya Şahhüseyinoğlu

Merak Nasıl Başlar?

Sınıfınızda derse çocukları şaşırtacak bir etkinlikle başladığınızı düşünün. Bir elinizde düz bir kâğıt, diğer elinizde buruşturulmuş bir kâğıt var. Acaba aynı yükseklikten bırakıldıklarında hangisi yere daha çabuk düşer? Çocuklar bir anda yapacağınız denemeye odaklanır, heyecanlanır ve akıllarına gelen fikirleri, tahminlerini söylemeye başlarlar. Denemeye başlamadan önce onların tahminlerini dinlemeniz, hatta sınıftaki herkesin birbirlerinin fikirlerini dinlemelerini ve tartışmalarını sağlamanız oldukça önemlidir. Heyecanla bekledikleri bu denemeyi yaptığınızda, tahminleriyle sonuçları karşılaştıracak ve denemeyi tekrar tekrar yapmak isteyeceklerdir. Böyle bir durumda çocuklar, onlara sunduğunuz problem üzerine düşünmeye başlar ve fark etmeden her adımı gözden geçirirler. Ardından açıklamalar yaparlar. Bu sırada hem bilimsel bilgilerini kullanır hem de gözlemlerine dayalı çıkarımlarda bulunurlar.

Hangi ders olursa olsun sınıfta yaptığınız öğretimin amacı çocukların merak duygusunu

geliştirmeyi hedeflemelidir. Böyle bir amaç, çocukların çevrelerindeki olayları sorgulamalarına,

bilimsel düşünme becerilerinin gelişimine ve yaşam boyu kullanacakları becerileri

kazanmalarına yardımcı olacaktır.

Peki, çocukların merak duygusunu nasıl ortaya çıkarabilirsiniz?

Herhangi bir konuyu doğrudan anlatmak yerine sınıfa getireceğiniz malzemelerle dikkatlerini

çekebilir, soru sormalarına ve tahminlerde bulunmalarına fırsat vererek çalışmaya

başlayabilirsiniz. Tahminde bulunmak, çocukların araştırma sırasında nelere dikkat etmeleri

gerektiği konusunda hazırlık yapmalarına yardımcı olur. Aynı zamanda mevcut bilgileriyle yeni

öğrenecekleri bilgiler arasında bağ kurmalarını sağlar. Bu sırada sordukları soruların yanıtlarına

ulaşabilmek için nasıl bir yol izleyeceklerini fark ederler.

Merakla başlayan düşünme sürecinin devam ettirebilmek için çocukların sorduğu soruları somut

hâle getirecek benzetmeler kullanmak bilimsel bir bakış açısıyla düşünmelerini sağlamak için

etkili bir yöntemdir. Örneğin herhangi bir bölgeye suyun nasıl ulaştığını merak eden ve bu

konuda çalışma yapmak isteyen bir gruba, boruların düzenini bir elektrik devresine ya da ağacın

kök sistemine benzetebilirsiniz. Benzetmeler sayesinde çocuklar sorular üzerinde daha fazla

düşünür, yeni bağlantılar kurar ve farklı fikirler üretmeye başlarlar.

Sınıfta kullanabileceğiniz bir diğer yöntem ise görsellerden yararlanmaktır. Bu sayede çocuklar

bilgiyi hem görsel olarak inceler hem de görseller hakkındaki açıklamaları okuyarak ilişki kurma

ve çıkarım yapma konusunda daha derin düşünebilirler. Her bir adım bilimsel düşünmeyi

destekler. Bilimsel metinlerin okunması sırasında okuma öncesinde tahminlerde bulunmak,

okuma sırasında önemli bilgileri belirlemek ve okuma sonrasında çıkarımlar yapmak gibi

stratejiler de çocukların bilimsel düşünme süreçlerini destekler (Walton, 2006).

Görsellerin yanı sıra çocukların sorgulamalarına ve düşündükleri fikirlerin düzenlemelerine

yardımcı olan farklı araçlar da kullanılabilir. Özellikle bilgileri sınıflandırmayı, karşılaştırmayı ve

ilişkiler kurmayı sağlayan grafikler, tablolar, şemalar, kavram haritaları çocukların düşüncelerini

görsel olarak düzenlemelerine ve kavramlar arasındaki ilişkileri daha iyi görmelerine yardımcı

olur.

Çocukların bilimsel düşünme süreçlerini geliştirmenin etkili yöntemlerden biri de “sesli düşünme”

stratejisidir. Bu yöntemde çocuklar akıllarından geçeni sınıfta sesli olarak paylaşırlar. Örneğin,

“Verdiğiniz tabloda aynı tür hayvanların farklı bölgelerde yaşadığını görüyorum. Bundan dolayı

şöyle düşünüyorum...” diyebilirler. Ardından başka bir çocuk aynı şekilde düşüncelerini paylaşır.

Çocukları bu şekilde sesli düşündürmek, bir konuda yalnızca sonucun değil, sonuca ulaşma

sürecinin de önemli olduğunu anlamalarına yardımcı olur. Neler düşündüklerinin ve nasıl

öğrendiklerinin farkına varırlar.

Sınıfça yapılan sesli düşünme ve tartışma etkinlikleri sayesinde çocuklar eleştirel bir bakış

açısıyla düşünür ve zamanla bunu bir alışkanlık hâline getirirler. Düşüncelerini ne kadar sık

ifade eder, sorgular ve yeniden gözden geçirirlerse düşünme becerileri de o kadar güçlenir.

Sesli düşünme sırasında “Neler fark ediyorsun?” “Neden böyle düşündün?” “Düşünceni

destekleyen hangi kanıtlar var?” gibi sorular bu farkındalığın sağlanmasında oldukça etkilidir.

Çocukların bilimsel düşünme becerilerini kazanmaları ve birer bilim okur yazarı olmalarını

sağlamanın önemli aşamalarından biri de not alma alışkanlığı kazanmalarını sağlamaktır. Not

alma alışkanlığıyla yaptıkları çalışmaları düzenlemeyi, eksikliklerini fark etmeyi öğrenirler. Ayrıca

okuma ve yazma becerileri gelişir. Notlarına gözden geçirmeleri öğrendiklerinin daha kalıcı

olmasına yardımcı olur ve uzun süreli öğrenmeyi destekler. Araştırmalar, bilimsel sorgulama

süreçlerine entegre edilen okuma ve yazma etkinliklerinin çocukların düşünmelerini

düzenlemelerine, kanıtları değerlendirmelerine ve bilimsel kavramları daha derin anlamalarına

katkı sağladığını göstermektedir (Rhodes vd., 2025).

Beynimizi ve içindeki sinir hücrelerinin sık ağaçlarla kaplı bir orman olduğunu düşünün. İlk kez

bir patika açmaya çalıştığınızda ilerlemek oldukça zordur. Ancak aynı yolu tekrar tekrar

kullandıkça patika belirginleşir, düzleşir ve yürümek kolaylaşır. İşte yeni bir fikir ortaya koymak

ve onun üzerinde düşünmek de sık bir ormanda ilk kez yol bulmaya benzer. Bir düşünce

üzerinde ne kadar çok düşünür ve onu farklı durumlarda kullanırsanız o düşünceyi anlamak da

o kadar kolaylaşır.

Bu yaklaşımlar bilinçli ve düzenli bir şekilde kullanıldığında çocuklar meraklarını bilimsel

düşünme becerileriyle birleştirirler. Daha fazla soru sorabilir, kanıtları değerlendirebilir, akıl

yürütebilir, bilginin doğruluğunu ve güvenilirliğini sorgular ve birer bilim okuryazarı bireyler

olurlar. Geleceğin bilim insanlarını yenilikçi yaklaşımlarla desteklemek yaşadığımız dünyayı

daha iyi anlamalarına, geleceğe katkı sağlamalarına yardımcı olacaktır.

Kaynakça:

Klucevsek, K. M. (2017). The intersection of information and science literacy. Communications

in Information Literacy, 11(2), 354-365. https://doi.org/10.15760/comminfolit.2017.11.2.7

Rhodes, M. J., Gijsel, M. A., van Keulen, H., & Visscher, A. J. (2025). The potential functions of

reading and writing activities within scientific inquiry in primary education. Disciplinary and

Interdisciplinary Science Education Research, 7(9). https://doi.org/10.1186/s43031-025-00128-

w

Walton, S. (2006). Three steps for better reading in science: Before, during, and after.