
Sınıfınızda derse çocukları şaşırtacak bir etkinlikle başladığınızı düşünün. Bir elinizde düz bir kâğıt, diğer elinizde buruşturulmuş bir kâğıt var. Acaba aynı yükseklikten bırakıldıklarında hangisi yere daha çabuk düşer? Çocuklar bir anda yapacağınız denemeye odaklanır, heyecanlanır ve akıllarına gelen fikirleri, tahminlerini söylemeye başlarlar. Denemeye başlamadan önce onların tahminlerini dinlemeniz, hatta sınıftaki herkesin birbirlerinin fikirlerini dinlemelerini ve tartışmalarını sağlamanız oldukça önemlidir. Heyecanla bekledikleri bu denemeyi yaptığınızda, tahminleriyle sonuçları karşılaştıracak ve denemeyi tekrar tekrar yapmak isteyeceklerdir. Böyle bir durumda çocuklar, onlara sunduğunuz problem üzerine düşünmeye başlar ve fark etmeden her adımı gözden geçirirler. Ardından açıklamalar yaparlar. Bu sırada hem bilimsel bilgilerini kullanır hem de gözlemlerine dayalı çıkarımlarda bulunurlar.
Hangi ders olursa olsun sınıfta yaptığınız öğretimin amacı çocukların merak duygusunu
geliştirmeyi hedeflemelidir. Böyle bir amaç, çocukların çevrelerindeki olayları sorgulamalarına,
bilimsel düşünme becerilerinin gelişimine ve yaşam boyu kullanacakları becerileri
kazanmalarına yardımcı olacaktır.
Peki, çocukların merak duygusunu nasıl ortaya çıkarabilirsiniz?
Herhangi bir konuyu doğrudan anlatmak yerine sınıfa getireceğiniz malzemelerle dikkatlerini
çekebilir, soru sormalarına ve tahminlerde bulunmalarına fırsat vererek çalışmaya
başlayabilirsiniz. Tahminde bulunmak, çocukların araştırma sırasında nelere dikkat etmeleri
gerektiği konusunda hazırlık yapmalarına yardımcı olur. Aynı zamanda mevcut bilgileriyle yeni
öğrenecekleri bilgiler arasında bağ kurmalarını sağlar. Bu sırada sordukları soruların yanıtlarına
ulaşabilmek için nasıl bir yol izleyeceklerini fark ederler.
Merakla başlayan düşünme sürecinin devam ettirebilmek için çocukların sorduğu soruları somut
hâle getirecek benzetmeler kullanmak bilimsel bir bakış açısıyla düşünmelerini sağlamak için
etkili bir yöntemdir. Örneğin herhangi bir bölgeye suyun nasıl ulaştığını merak eden ve bu
konuda çalışma yapmak isteyen bir gruba, boruların düzenini bir elektrik devresine ya da ağacın
kök sistemine benzetebilirsiniz. Benzetmeler sayesinde çocuklar sorular üzerinde daha fazla
düşünür, yeni bağlantılar kurar ve farklı fikirler üretmeye başlarlar.

Sınıfta kullanabileceğiniz bir diğer yöntem ise görsellerden yararlanmaktır. Bu sayede çocuklar
bilgiyi hem görsel olarak inceler hem de görseller hakkındaki açıklamaları okuyarak ilişki kurma
ve çıkarım yapma konusunda daha derin düşünebilirler. Her bir adım bilimsel düşünmeyi
destekler. Bilimsel metinlerin okunması sırasında okuma öncesinde tahminlerde bulunmak,
okuma sırasında önemli bilgileri belirlemek ve okuma sonrasında çıkarımlar yapmak gibi
stratejiler de çocukların bilimsel düşünme süreçlerini destekler (Walton, 2006).
Görsellerin yanı sıra çocukların sorgulamalarına ve düşündükleri fikirlerin düzenlemelerine
yardımcı olan farklı araçlar da kullanılabilir. Özellikle bilgileri sınıflandırmayı, karşılaştırmayı ve
ilişkiler kurmayı sağlayan grafikler, tablolar, şemalar, kavram haritaları çocukların düşüncelerini
görsel olarak düzenlemelerine ve kavramlar arasındaki ilişkileri daha iyi görmelerine yardımcı
olur.
Çocukların bilimsel düşünme süreçlerini geliştirmenin etkili yöntemlerden biri de “sesli düşünme”
stratejisidir. Bu yöntemde çocuklar akıllarından geçeni sınıfta sesli olarak paylaşırlar. Örneğin,
“Verdiğiniz tabloda aynı tür hayvanların farklı bölgelerde yaşadığını görüyorum. Bundan dolayı
şöyle düşünüyorum...” diyebilirler. Ardından başka bir çocuk aynı şekilde düşüncelerini paylaşır.
Çocukları bu şekilde sesli düşündürmek, bir konuda yalnızca sonucun değil, sonuca ulaşma
sürecinin de önemli olduğunu anlamalarına yardımcı olur. Neler düşündüklerinin ve nasıl
öğrendiklerinin farkına varırlar.
Sınıfça yapılan sesli düşünme ve tartışma etkinlikleri sayesinde çocuklar eleştirel bir bakış
açısıyla düşünür ve zamanla bunu bir alışkanlık hâline getirirler. Düşüncelerini ne kadar sık
ifade eder, sorgular ve yeniden gözden geçirirlerse düşünme becerileri de o kadar güçlenir.
Sesli düşünme sırasında “Neler fark ediyorsun?” “Neden böyle düşündün?” “Düşünceni
destekleyen hangi kanıtlar var?” gibi sorular bu farkındalığın sağlanmasında oldukça etkilidir.
Çocukların bilimsel düşünme becerilerini kazanmaları ve birer bilim okur yazarı olmalarını
sağlamanın önemli aşamalarından biri de not alma alışkanlığı kazanmalarını sağlamaktır. Not
alma alışkanlığıyla yaptıkları çalışmaları düzenlemeyi, eksikliklerini fark etmeyi öğrenirler. Ayrıca
okuma ve yazma becerileri gelişir. Notlarına gözden geçirmeleri öğrendiklerinin daha kalıcı
olmasına yardımcı olur ve uzun süreli öğrenmeyi destekler. Araştırmalar, bilimsel sorgulama
süreçlerine entegre edilen okuma ve yazma etkinliklerinin çocukların düşünmelerini
düzenlemelerine, kanıtları değerlendirmelerine ve bilimsel kavramları daha derin anlamalarına
katkı sağladığını göstermektedir (Rhodes vd., 2025).
Beynimizi ve içindeki sinir hücrelerinin sık ağaçlarla kaplı bir orman olduğunu düşünün. İlk kez
bir patika açmaya çalıştığınızda ilerlemek oldukça zordur. Ancak aynı yolu tekrar tekrar
kullandıkça patika belirginleşir, düzleşir ve yürümek kolaylaşır. İşte yeni bir fikir ortaya koymak
ve onun üzerinde düşünmek de sık bir ormanda ilk kez yol bulmaya benzer. Bir düşünce
üzerinde ne kadar çok düşünür ve onu farklı durumlarda kullanırsanız o düşünceyi anlamak da
o kadar kolaylaşır.
Bu yaklaşımlar bilinçli ve düzenli bir şekilde kullanıldığında çocuklar meraklarını bilimsel
düşünme becerileriyle birleştirirler. Daha fazla soru sorabilir, kanıtları değerlendirebilir, akıl
yürütebilir, bilginin doğruluğunu ve güvenilirliğini sorgular ve birer bilim okuryazarı bireyler
olurlar. Geleceğin bilim insanlarını yenilikçi yaklaşımlarla desteklemek yaşadığımız dünyayı
daha iyi anlamalarına, geleceğe katkı sağlamalarına yardımcı olacaktır.
Kaynakça:
Klucevsek, K. M. (2017). The intersection of information and science literacy. Communications
in Information Literacy, 11(2), 354-365. https://doi.org/10.15760/comminfolit.2017.11.2.7
Rhodes, M. J., Gijsel, M. A., van Keulen, H., & Visscher, A. J. (2025). The potential functions of
reading and writing activities within scientific inquiry in primary education. Disciplinary and
Interdisciplinary Science Education Research, 7(9). https://doi.org/10.1186/s43031-025-00128-
w
Walton, S. (2006). Three steps for better reading in science: Before, during, and after.